Alevi inancının kaynakları ve Alevilerde Tanrı kelamına (kutsal kitaplara) bakış


İsmail Kaplan, AABF Eğitim Sorumlusu
Zamanımıza kadar ulaşmış Alevi inancını ve Alevi ibadetlerini tarif eden yazılı ve sözlü bilgiler; Alevi inancının kaynaklarını oluşturmaktadırlar. Bu konudaki ölçümüz; tüm yaşayan Alevi dokularının tartışmasız kabul ettikleri pratikler (cem ve diğer erkanlar) ve bu pratiklere kaynak oluşturan eserlerdir. Alevilerde yazılı eserlerin azlığının nedeni; özellikle 16. yy.dan başlayarak, Osmanlı döneminde yapılan baskılar ve katliamlardır. 1826 yılında Yeniçeri ordusunun kaldırılması bahanesiyle; II. Mahmut zamanında tüm Bektaşi dergahları ve Tekkeleri yağmalanmış, 100 den fazla Bektaşi babası kitapları ile birlikte yok edilmiştir. Liderlerin dışındaki Bektaşilerin asimilasyonunu sağlamak için de dergahlara bilinçli olarak Nakşibendi şeyhleri yerleştirilmiştir. Bu dönemde Alevi - Bektaşilerin geçmişleri ve kaynakları ile bağları koparılmak istenmiştir. Alevi toplumunun inanç kaynakları – Osmanlı Şeyhülislamları tarafından dinden çıkma, fitnelik ve sapıklık olarak algılandığı için- ellerinden alınarak yok edilmiştir. Zamanımıza ulaşan az sayıdaki eser bu kıyımlardan kurtarılanlar ya da onların ikinci el yazmalarıdır. İnanç özgürlüğü dikkate alındığında “kaynakların” yazılış tarihleri değil; inanç topluluğunca “kaynakların” ne derece kabul gördüğü önem kazanmaktadır.
Alevi ibadeti cemin ve diğer erkanların içeriği incelendiğinde en başta aşağıda sıraladığımız kaynaklara dayandıkları görülmektedir.


1. Yazılı kaynaklar
Tüm yazılı kaynaklarda; tarih ve yazan kişi ile ilgili verilen bilgileri “bire bir” kabul etmek yerine; Alevi toplumunun bu kanakların içeriğini ne derece benimsediklerini dikkate almak gerekir. Hz. Ali, İmam Cafer Sadık ya da Hacı Bektaş Veli adına – çoğunun Şiilik ya da Sünnilik penceresinden- yazıldığı sanılan bu eserlerin; içeriği, ne zaman ve kim tarafından yazıldığı belirleyici değildir. Belirleyici olan; bu uluların şu andaki toplum üzerindeki etkileridir. Bunun için burada, Alevi toplumunun yaşayan inanç ve geleneklerini içinde barındıran belli başlı eserler aşağıya alınmıştır:

Buyruk: Küçük ve büyük Buyruk olmak üzere değişik tarihlerde yazılmış Alevi ibadetini ve erkanını tarif eden kitap ve kitapçıklardır. İmam Cafer Buyruğu, Menakıbı Evliya, Fütüvvetname ve Menakıb-ül Esrar Behçet-ül Ahrar gibi adlarla da Aleviler arasında tanınan Buyruk hiç kuşkusuz Anadolu Aleviliğinin temelini oluşturan kaynak kitaptır. Abdülbaki Gölpınarlı ve Mehmet Fuat Köprülü`nün verdiği bilgilere göre Buyruk´un elimize geçen nüshaları 16. yüzyılda yazılmış. Şu ana kadar ele geçen en eski nüshanın Şah İsmail`in (Hatayi) oğlu Şah Tahmasb(1524-1576) zamanında Bısati tarafından yazıldığı sanılıyor.

İnancımıza ve kitabın önsözüne göre, buyruk 6. İmam Cafer Sadık`ın sözlerinden oluşuyor.
Buyruk kitabında, Alevilerde geçerli olan ana kavramlar anlatılmakta ve 40 başlık altında Alevi etiği ve ibadeti tarif edilmektedir1. Özellikle de cem, pir, dört kapı, sevgi, rıza şehri, ölmeden önce ölmek, on iki imam, tanrının adları, on iki hizmet gibi konular otantik olarak anlatılmaktadır. Devamı

   
© Alevitisches Kulturzentrum Regio Basel